Kresowiacy. Najwięksi polscy pisarze i uczeni.

Stanisław Srokowski

KRESOWIACY. NAJWIĘKSI POLSCY PISARZE I UCZENI

Niemal od zarania polskich dziejów  na Kresach jawiły się nietuzinkowe talenty i postaci. Z Kresów wywodzi się, poza geniuszami poetyckimi,  Mickiewiczem i Słowackim,  myśl twórcza ojca polskiej mowy, Mikołaja Reja. Urodził się on  w bogatej rodzinie szlacheckiej w Żurawnie, niedaleko Lwowa,  na Podolu. Wprowadził i upowszechnił w literaturze pojęcie „człowieka poczciwego” i stał się twórcą znanego dziś powiedzenia: „A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają.”

Na Kresach rodzili się, wyrastali, działali, tworzyli bądź czerpali z Kresów motywy twórcze wielcy poeci, prozaicy, uczeni, politycy, mężowie stanu, wodzowie i kardynałowie. Zaznaczali swoje miejsce bądź to na Kresach północnych bądź na  południowych. O ileż uboższa byłaby nasza tradycja literacka bez takich postaci jak dawni znakomici poeci i prozaicy: Jan Kochanowski, który poznawał polskie dwory, podróżował po Rzeczypospolitej, służył u Zygmunta II Augusta i opisywał ważne  wydarzenia kresowe, jak choćby unię Korony i Litwy. Dla Kresów zasłużyli się: Mikołaj Sęp Sarzyński (renesans/barok), Franciszek Karpiński ( oświecenie,  autor m.in. kolęd, modlitw, „Kiedy ranne wstają zorze”, „Wszystkie nasze dzienne sprawy”, „Bóg się rodzi, moc truchleje”…), Julian Ursyn Niemcewicz, autor wielu wierszy, powieści i dramatów, późniejszy sekretarz Tadeusza Kościuszki,   Józef I. Kraszewski ( studiował w Wilnie),  Aleksander Fredro ( Lwów), Antoni Malczewski, Seweryn GoszczyńskiJózef Bohdan Zaleski, Kornel Ujejski, Wincenty Pol,  Henryk Sienkiewicz, Maria Konopnicka, Eliza Orzeszkowa, Zofia Nałkowska, Jan Kasprowicz, Kazimierza IłłakowiczównaLeopold Staff,  Jan BrzechwaMaria Rodziewiczówna,  Józef Conrad Korzeniowski, Tadeusz Breza, Jan Parandowski, Maryla Wolska, Leopold Buczkowski,  Melchior Wańkowicz, Teodor Parnicki, Stanisław  Wincenz, Bruno Schulz, Artur Sandauer,  Marian Hemar,  Kornel Makuszyński, Anna Kowalska, Tadeusz Boy – Żeleński, Karol Irzykowski, Andrzej Kuśniewicz, Stanisław Lem,  Józef Mackiewicz, Mieczysław Jastrun,  Jarosław Iwaszkiewicz, Władysław Bełza (  „Kto ty jesteś? Polak mały…”), Julian Stryjkowski,  czy dziesiątki znakomitości literackich bliższych naszej epoki: Czesław Miłosz, Tadeusz Konwicki, Zbigniew Herbert, Jerzy Broszkiewicz, Tymoteusz Karpowicz, Tadeusz Śliwiak, Adam Zagajewski i wielu innych.

Jakby wyglądała polska literatura bez tych nazwisk? Naturalnie, przynajmniej po części znamy te nazwiska, wiemy o autorach sporo. W wielu przypadkach ich dzieła się wydaje, czyta, ale czy potrafimy uzmysłowić sobie w całości, jakby w pełni, jaką potęgą intelektualną i duchową stanowiły Kresy? Dopiero, gdy się wielkich twórców kultury zbierze razem, zestawi jedno nazwisko obok drugiego, gdy się na nie spojrzy  w syntetycznym  ujęciu, można zrozumieć całe bogactwo, wielkość i różnorodność tej krainy, owe bezkresne zasoby  kulturowe utraconej  części Rzeczypospolitej.

 

Dalsza część artykułu dostępna w nr.8 Polityki Polskiej.

Udostępnij przez:

Średnia ocen
0 z 0 głosów.

Dodaj komentarz